Aşk… İçimizi kıpırdatan, midemizde kelebekler uçuşturan, bazen tüm gündemimizi meşgul eden şey… Aşkla ilgili söylenen, yazılıp çizilen birçok şey var. Bu yazıda ise aşka Amerikalı psikolog Robert J. Sternberg’in Üçgen Aşk Teorisi üzerinden bakacağız. Hazırsanız başlayalım!

Aşk Nedir?

TDK’nin tanımına göre aşk, bir kişiye ya da bir varlığa karşı duyulan derin sevgidir. Evet aşktan bahsettiğimizde derin bir sevgiyi kastediyoruz genellikle. Ama bu derin sevgi neye göre derin? Bir eşe ya da partnere duyulan sevgi haricinde derin sevgi duyduğumuz kişiler ya da şeyler yok mu? Anne-babamıza, kardeşlerimize, varsa çocuklarımıza, evcil hayvanlarımıza ve dostlarımıza da derin sevgi besleyebiliriz. Ancak bunu çoğu zaman aşk olarak adlandırmayız.

Aşk olarak adlandırdığımız şey romantik sevgi oluyor genellikle. Bu romantik sevgi, sevgiyi duyduğumuz kişiyle eş olmaya dair bir arzudur çoğu zaman. Eş/partner olmak durumu ise anne-baba, kardeş, arkadaş ilişkisinden farklıdır. Biriyle eş/partner olduğumuzda hayatı onunla paylaşma isteği duyarız, onunla daha çok vakit geçirmek, diğerlerine göre daha çok yakınlık kurmak isteriz. Sternberg’in Üçgen Aşk Teorisine göre;

• Hayatı paylaşma isteği bağlılık,
• Beraber vakit geçirmek isteme ve duygusal yakınlık kurma yakınlık (arkadaşlık),
• Fiziksel olarak yakınlık kurmak isteme ve fiziksel/cinsel çekim duyma tutku bileşenlerini oluşturmaktadır.

Sternberg’in Aşk Teorisi

Sternberg Üçgen Aşk Teorisi’ni geliştirirken aşkın üç bileşeni olduğunu savunmuştur. Bunlar; yakınlık (intimacy), tutku (passion) ve bağlılıktır (commitment). Sternberg’e göre aşkın farklı türleri vardır ve bu üç bileşenin farklı kombinasyonları sonucu ortaya çıkar.

Halk arasında aşkın ne olduğu sorulduğunda aşk ve sevgi genellikle birbirinden ayrılır. Aşk için daha tutkulu ve nedensiz bir sevgi örnek gösterilir. Sevgi ise tutkunun daha az olduğu, sevginin nedenlerinin sunulduğu bir ilişkiyi ifade eder. Hatta çoğu zaman uzun süren ilişkilerde ve evliliklerde aşk yerini sevgiye bırakır denilir.

Sternberg’in teorisindeki aşk türleri ise bu tanımlardan farklı olarak partnerler arasındaki farklı ilişkilenme biçimlerini gösteriyor. Ama türlere geçmeden önce bileşenlere biraz daha ayrıntılı bakalım derim.

Aşkın Bileşenleri

Yakınlık (intimacy): Yakınlık, ilişki içindeki arkadaşlığı ifade eder. Duygusal paylaşımlar, beraber vakit geçirme, beraber eğlenmek, benzer düşünceleri ve hayat görüşünü paylaşmak yakınlık bileşeni ile ilgilidir.

Tutku (passion): Fiziksel ya da cinsel çekimi ifade eder. Birini fiziksel olarak çekici bulmak, beğenmek, cinsel istek duymak tutku bileşeni ile ilgilidir. İlk görüşte aşk tutkunun ortaya çıkmasıyla oluşan bir durumdur. Çünkü ilk görüşte aşkta o kişiyi tanımazsınız, nasıl biri olduğunu bilmezsiniz sadece görünüşüne vurulursunuz. Bu da tutku bileşeninin ortaya çıkmasıyla oluşuyor.

Bağlılık (commitment): Bağlılık ilişkiyi sürdürme isteğini ve çabasını ifade eder. Beraber planlar yapma, partneri kısa ve uzun süreli planlara dahil etme bağlılık bileşeni ile ilgilidir. Ayrıca sadakati sürdürme de ilişki içinde bağlılığın olduğunu gösterir.

Bileşenlerine Göre Aşkın Türleri

Yakınlık, tutku ve bağlılık bileşenlerinin farklı kombinasyonlarıyla farklı aşk türlerinin ortaya çıktığından bahsetmiştik. Gelin şimdi onlara yakından bakalım.

Yakınlık + Tutku + Bağlılık = Mükemmel Aşk (Consummate Love)

Sternberg ilişkide üç bileşenin de yer almasını mükemmel aşk olarak tanımlamıştır. Mükemmel aşka bütünleşik aşk ya da bütünleşmiş aşk da denilmektedir. Mükemmel aşkın olduğu ilişkilerde çiftler arasında arkadaşlık, fiziksel çekim ve bağlılık bir arada bulunur. Çiftler beraber vakit geçirmekten keyif alırlar, geleceğe dair beraber planlar yaparlar ve ilişkiyi sürdürmek için çaba gösterirler. Aynı zamanda birbirlerini beğenir ve aralarında bir çekim hissederler.

Yakınlık + tutku = Romantik Aşk (Romantic Love)

Sternberg yakınlık ve tutkunun olduğu ancak bağlılığın bulunmadığı aşka romantik aşk ismini vermiştir. Bu tür ilişkilerde partnerler arasında arkadaşlık ve çekim vardır. Bağlılık yoksa ilişki kısa sürebilir. Ancak bağlılık zamanla da gelişebilir ve ilişki uzun süreli olabilir.

Tutku + Bağlılık = Aptalca Aşk (Fatuous Love)

Yakınlık bileşenini içermeyen sadece tutku ve bağlılığın olduğu aşk türüdür. Bu ilişkiye sahip olanlar yoğun tutkunun etkisiyle kısa sürede ilişkileri için büyük kararlar alabilirler. Kısa süre içinde evlenebilir ya da beraber yaşam sürebilirler. Zamanla yakınlık bileşeni gelişmezse tutkunun azalmasıyla ilişkide gerginlikler baş gösterebilir, ilişki bitebilir.

Yakınlık + Bağlılık = Arkadaşça/Şefkatli Aşk (Companionate Love)

Yakınlık ve bağlılığın olduğu ancak tutkunun olmadığı ya da azaldığı aşka arkadaşça aşk ismi verilmiş. Uzun süren ilişkilerde ve evliliklerde zamanla mükemmel aşk yerini arkadaşça aşka bırakabilir. O çok söylenen aşk yerini sevgiye bırakıyor sözüyle kastedilen de bu aslında. Bir nevi birbirinin hayat arkadaşı haline gelme durumu.

Sadece Bağlılık = Boş Aşk (Empty Love)

Yakınlığın ve tutkunun olmadığı yalnızca bağlılığın olduğu ilişkiler kulağa ne kadar garip gelse de varlar. Görücü usulü evliliklerde ya da mantık evliliklerinde yalnızca bağlılık bileşeni görülebiliyor. Bu ilişkilerde çiftler ilişkiyi sürdürmek için çaba harcarlar. İlişki içinde belli bir düzenleri vardır. Yakınlık ve tutku bileşeni zamanla gelişebilir ve ilişki arkadaşça aşka ya da mükemmel aşka dönüşebilir.

Sadece Yakınlık = Hoşlanma/Platonik Aşk

Sadece yakınlığın olduğu tutku ve bağlılığın olmadığı ilişkilerdir. Genellikle arkadaşlık veya arkadaşlık içinde taraflardan birinin veya her ikisinin birbirinden hoşlanması ya da platonik aşık olma durumudur.

Sadece Tutku = Çılgınca Aşk (Infatuated Love)

Uzaktan beğenilen kişilere duyulan aşkta genellikle fiziksel çekimin etkisi vardır ve karasevda olarak adlandırılır. Hoşlanmadan farklı olarak aşık olunan kişiyle herhangi bir arkadaşlık bağı yoktur. Bununla beraber sadece tutku bileşeninin var olduğu ilişkiler de vardır. Tek gecelik ilişkiler, lovebuddy ya da fuckboddy adı verilen ilişkiler bu ilişkilere örnektir.

Aşkla ilgili farklı tanımlar, farklı teoriler üretilmiştir. Ancak Sternberg’ün Üçgen Aşk Teorisi en kapsamlı teorilerden biri olmuştur. Peki sizin aşkınız hangisi? Ya da hangi aşk türlerini deneyimlediniz?